EU ETS và CBAM đang dần thay đổi cách thế giới nhìn nhận carbon, không còn như một vấn đề môi trường thuần túy mà như một yếu tố kinh tế – thương mại có thể định giá, giao dịch và lan truyền qua biên giới. CBAM thường được nhắc đến như một “thuế carbon” đối với hàng nhập khẩu vào EU, tuy nhiên cách hiểu này mới chỉ phản ánh phần nổi. Trên thực tế, CBAM là phần mở rộng của EU ETS – cơ chế đã định hình giá carbon nội khối suốt gần hai thập kỷ.
Mục lục
EU ETS – Từ chính sách môi trường đến biến số kinh tế
EU ETS được triển khai từ năm 2005 theo mô hình “trần và giao dịch”, đặt ra một giới hạn phát thải chung cho toàn bộ hệ thống, sau đó phát hành các hạn ngạch có thể mua bán. Điểm cốt lõi của thiết kế này không nằm ở việc hạn chế phát thải bằng mệnh lệnh hành chính, mà ở việc tạo ra sự khan hiếm có kiểm soát. Khi trần phát thải giảm dần theo thời gian, hạn ngạch carbon trở thành một tài sản kinh tế có giá trị thị trường.
Chính cơ chế này khiến carbon không còn là một ngoại tác nằm ngoài quyết định kinh doanh. Giá carbon từ EU ETS buộc doanh nghiệp phải đưa phát thải vào các bài toán đầu tư, lựa chọn công nghệ và cấu trúc chi phí dài hạn. Carbon vì thế trở thành một biến số kinh tế thực sự, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, đổi mới và năng lực cạnh tranh.
Không giống nhiều chính sách môi trường mang tính biểu tượng, EU ETS đi thẳng vào trung tâm của nền kinh tế thực. Hệ thống bao phủ khoảng 10.000 cơ sở trong lĩnh vực năng lượng và công nghiệp chế biến – chế tạo, cùng với các hãng hàng không trong phạm vi áp dụng. Điều này đồng nghĩa với việc giá carbon không tồn tại ở “rìa” hệ thống, mà được cắm trực tiếp vào cấu trúc sản xuất của EU.
Về mặt chính sách, EU ngày càng ưu tiên phân bổ hạn ngạch thông qua đấu giá. Trong giai đoạn 2021–2025, hơn một nửa trần phát thải hằng năm được đưa ra đấu giá, qua đó củng cố vai trò của thị trường trong việc hình thành giá carbon. Khi carbon đã có giá thị trường rõ ràng và có tính cưỡng chế trong nội khối, bước chuyển tiếp sang thương mại quốc tế trở nên gần như tất yếu.
Vì sao EU có thể mở rộng định giá carbon ra ngoài biên giới?
Khi EU ETS khiến chi phí phát thải ngày càng được phản ánh đầy đủ vào giá thành, một thách thức kinh tế xuất hiện. Doanh nghiệp EU phải cạnh tranh với hàng nhập khẩu từ các quốc gia không chịu chi phí carbon tương đương. Nếu không có cơ chế điều chỉnh, quy định về giá carbon nội khối có nguy cơ bị vô hiệu hóa thông qua thương mại quốc tế.
CBAM ra đời trong chính bối cảnh đó. Thay vì là một chính sách môi trường bổ sung, CBAM được thiết kế như công cụ bảo vệ hiệu lực của EU ETS. Mục tiêu cốt lõi không phải là tăng thu ngân sách, mà là đảm bảo chi phí carbon không thể bị “né tránh” khi hàng hóa vượt qua biên giới EU.
EU không áp đặt một mức thu tùy ý đối với hàng nhập khẩu. CBAM được xây dựng để đúng với chi phí phát thải của hàng hóa nhập khẩu với mức chi phí mà doanh nghiệp EU đang gánh chịu trong EU ETS. Chính việc dựa trên một cơ chế đã vận hành thực tế, có giá carbon hình thành từ thị trường, giúp CBAM có cơ sở pháp lý và kinh tế vững chắc hơn.
Bên cạnh đó, sức nặng thị trường của EU đóng vai trò quyết định. Là một trong những thị trường nhập khẩu lớn nhất thế giới, EU có khả năng biến các chuẩn mực nội khối thành điều kiện tiếp cận thị trường. Trên thực tế, nhiều tiêu chuẩn kỹ thuật và môi trường của EU từng trở thành “chuẩn ngầm” trong thương mại toàn cầu, và carbon đang đi theo quỹ đạo tương tự.
Tình hình của doanh nghiệp ngoài EU
Khi CBAM được triển khai, các doanh nghiệp ngoài EU – dù không thuộc phạm vi điều chỉnh trực tiếp của EU ETS – vẫn bị kéo vào cùng một hệ thống định giá carbon. Họ phải đo lường phát thải, khai báo dữ liệu và chấp nhận việc chi phí carbon được tính vào giá hàng hóa khi tiếp cận thị trường EU.
Điểm đáng chú ý là các doanh nghiệp này tham gia vào một hệ thống mà họ không có vai trò trong việc thiết kế hay điều chỉnh các thông số nền tảng. Carbon từ chỗ là vấn đề môi trường nội bộ của EU, đã trở thành yếu tố thương mại ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường toàn cầu.
Song song với đó, carbon ngày càng mang tính chất tài chính. Việc chứng minh cường độ phát thải không chỉ ảnh hưởng đến chi phí sản xuất, mà còn tác động đến định giá hợp đồng, điều kiện tín dụng và rủi ro chuỗi cung ứng. Phát thải không còn đứng ngoài bảng cân đối, mà dần trở thành một biến số hiện hữu trong các quyết định kinh doanh và đầu tư.
Tình hình Việt Nam trước EU ETS và CBAM
Việt Nam đã đưa ra các cam kết mạnh mẽ về giảm phát thải, bao gồm mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 và lộ trình xây dựng thị trường carbon trong nước. Tuy nhiên, giữa cam kết và thực tiễn vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể. Hiện nay, carbon tại Việt Nam vẫn chủ yếu được nhìn nhận như một yêu cầu tuân thủ môi trường, thay vì một biến số kinh tế cần được quản trị.
Trong bối cảnh EU ETS và CBAM bước vào giai đoạn thực thi đầy đủ, chi phí carbon hình thành trong hệ thống định giá của EU sẽ “xuất khẩu ngược” vào chuỗi cung ứng của các nước xuất khẩu, trong đó có Việt Nam. Khi không có mức giá carbon nội địa đủ tin cậy để đối chiếu hoặc bù trừ, doanh nghiệp Việt Nam buộc phải chấp nhận mức giá do thị trường bên ngoài xác lập.
Rủi ro không chỉ nằm ở xuất khẩu sang EU. Khi carbon ngày càng được tích hợp vào đánh giá rủi ro tài chính, phát thải sẽ ảnh hưởng đến điều kiện tín dụng, chi phí vốn và định giá tài sản. Về dài hạn, năng lực cạnh tranh quốc gia không chỉ phụ thuộc vào chi phí lao động hay năng suất, mà ngày càng gắn chặt với khả năng quản trị carbon như một yếu tố kinh tế.
—————————————————————————————————-
EU ETS và CBAM cho thấy carbon đã vượt ra khỏi phạm vi chính sách môi trường để trở thành một luật chơi thương mại mới. Nếu doanh nghiệp của bạn đang chưa biết phải bắt đầu từ đâu trên hành trình tuân thủ CBAM, vui lòng liên hệ với Thư Viện Tiêu Chuẩn theo số Hotline: 0948.690.698 hoặc Email: thuvientieuchuan.org@gmail.com để được tư vấn cụ thể.
