Liên minh châu Âu (EU) đang triển khai một loạt các chính sách xanh trong khuôn khổ Thỏa thuận Xanh châu Âu (European Green Deal. Đối với doanh nghiệp Việt Nam, việc nắm bắt và chuẩn bị sớm cho các yêu cầu mới này không chỉ giúp duy trì thị trường hiện tại mà còn mở ra cơ hội cạnh tranh bền vững trong dài hạn. Bài viết này tổng hợp những chính sách xanh quan trọng nhất đang và sẽ tác động trực tiếp đến các nhóm hàng hóa xuất khẩu trọng điểm của Việt Nam.
Mục lục
Chiến lược “Từ trang trại đến bàn ăn” – Nâng chuẩn xanh cho ngành nông nghiệp
Được Ủy ban châu Âu công bố vào ngày 20/5/2020, Chiến lược “Từ trang trại đến bàn ăn” (Farm to Fork Strategy – F2F) được coi là giải pháp trọng tâm nhằm xây dựng một hệ thống thực phẩm công bằng, lành mạnh và thân thiện với môi trường. Chiến lược này không chỉ đơn thuần là tập hợp các khuyến nghị mà đã dần được cụ thể hóa thành các quy định ràng buộc pháp lý, tác động trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường EU của nông sản thực phẩm Việt Nam.
Bốn trụ cột chính của Chiến lược F2F bao gồm ngăn chặn chất thải và lãng phí thực phẩm, sản xuất thực phẩm bền vững, phân phối và xử lý thực phẩm bền vững, cùng với việc thúc đẩy tiêu dùng thực phẩm bền vững. Từ những mục tiêu tổng quát này, EU đã triển khai nhiều hành động cụ thể, trong đó một số đã trở thành quy định bắt buộc mà doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam cần phải tuân thủ.
Một trong những quy định quan trọng nhất là về sử dụng bền vững các sản phẩm bảo vệ thực vật. EU đặt mục tiêu tham vọng giảm ít nhất 50% việc sử dụng hóa chất trừ sâu vào năm 2030. Quy định này tác động mạnh mẽ đến các sản phẩm nông sản Việt Nam như rau quả, chè, cà phê và gia vị. Dự thảo quy định đã được Ủy ban châu Âu công bố từ ngày 22/6/2022 và hiện đang trong quy trình xem xét để chính thức thông qua.
Đối với ngành chăn nuôi và thủy sản, EU cũng đề ra yêu cầu nghiêm ngặt thông qua quy định về sản phẩm thuốc thú y. Mục tiêu giảm 50% doanh số bán thuốc kháng sinh cho vật nuôi và nuôi trồng thủy sản vào năm 2030 sẽ ảnh hưởng đáng kể đến các sản phẩm có nguồn gốc động vật xuất khẩu của Việt Nam. Quy định này đã được EU thông qua từ ngày 11/12/2018 và có hiệu lực thực thi đầy đủ từ ngày 28/1/2022.
Bên cạnh đó, EU cũng đang tiến hành sửa đổi các quy định về vật liệu tiếp xúc với thực phẩm (FCM) và quy định về thông tin thực phẩm cho người tiêu dùng (FIC). Những sửa đổi này hướng tới việc đảm bảo an toàn thực phẩm cao hơn, giảm thiểu rác thải và cung cấp đầy đủ thông tin cho người tiêu dùng EU để họ có thể đưa ra lựa chọn tiêu dùng sáng suốt. Cả hai bản đánh giá tác động đều đã được công bố vào cuối năm 2020 và đang trong quy trình xem xét để thông qua.
Đáng chú ý, EU cũng đã ban hành Bộ quy tắc ứng xử về thực hành tiếp thị và kinh doanh thực phẩm có trách nhiệm, có hiệu lực từ ngày 5/7/2021. Đây là sáng kiến tự nguyện nhưng khuyến nghị mạnh mẽ cho tất cả các chủ thể tham gia chuỗi cung ứng thực phẩm, tạo ra áp lực đạo đức và thương mại đối với các doanh nghiệp muốn duy trì uy tín trên thị trường EU.
Các quy định về phúc lợi động vật cũng đang được EU sửa đổi với mục tiêu cải thiện sức khỏe động vật, nâng cao chất lượng thực phẩm, giảm nhu cầu sử dụng thuốc và bảo tồn đa dạng sinh học. Bản đánh giá tác động đã được công bố vào ngày 6/7/2021, bao gồm nhiều chỉ thị và quy định liên quan đến bảo vệ vật nuôi, vận chuyển và giết mổ động vật. Cuối cùng, quy định về sản xuất hữu cơ và ghi nhãn sản phẩm hữu cơ đã có hiệu lực từ ngày 1/1/2021, đặt ra các điều kiện cụ thể cho sản phẩm hữu cơ được bán tại thị trường EU.
Kế hoạch hành động kinh tế tuần hoàn (CEAP)
Được đưa ra vào tháng 3/2020, Kế hoạch hành động kinh tế tuần hoàn mới (Circular Economy Action Plan – CEAP) đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của EU hướng tới nền kinh tế xanh, sạch và tuần hoàn. Mục tiêu của CEAP không chỉ là giảm thiểu rác thải mà còn biến “bền vững” trở thành tiêu chuẩn mặc định cho mọi hàng hóa được bán tại thị trường EU.
CEAP bao gồm 35 hành động cụ thể tập trung vào bảy chuỗi sản phẩm mục tiêu: điện tử và các sản phẩm công nghệ thông tin, pin và phương tiện vận tải, bao bì đóng gói, nhựa, dệt may, xây dựng và các tòa nhà, cùng với thực phẩm, nước uống và các sản phẩm dinh dưỡng. Đây đều là những lĩnh vực sử dụng nhiều tài nguyên nhưng đồng thời cũng có tiềm năng tuần hoàn cao.
Đối với ngành dệt may Việt Nam, Chiến lược của EU về dệt may tuần hoàn và bền vững được công bố ngày 30/3/2022 tạo ra những thay đổi căn bản. Chiến lược này yêu cầu áp dụng khung sản phẩm bền vững mới bao gồm thiết kế sinh thái, xử lý các hóa chất độc hại, cùng với việc tăng cường phân loại, tái sử dụng và tái chế hàng dệt may. Đây là khung khổ chính sách định hướng cho các biện pháp cụ thể sẽ được ban hành trong thời gian tới.
Một quy định quan trọng khác đang được EU xem xét là về trao quyền cho người tiêu dùng trong thực hiện chuyển đổi xanh. Dự thảo quy định được công bố vào đầu năm 2022 này nhằm đảm bảo người tiêu dùng EU được cung cấp đầy đủ thông tin về sản phẩm để có thể đưa ra lựa chọn tiêu dùng xanh một cách có ý thức.
Đặc biệt quan trọng là Quy định mới về thiết kế sinh thái cho các sản phẩm bền vững, được đưa ra vào ngày 30/3/2022. Quy định này đảm bảo rằng tất cả các sản phẩm được sản xuất hoặc bán tại thị trường EU đều phải tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật về tính bền vững. Quy định áp dụng cho hầu hết các sản phẩm chế biến chế tạo, trừ thực phẩm, dược phẩm, thức ăn gia súc và động thực vật.
Chiến lược hóa chất vì sự bền vững được công bố vào ngày 14/10/2020 cũng tạo ra tác động đáng kể. Chiến lược này nhằm bảo đảm môi trường không có chất độc hại với mức độ bảo vệ sức khỏe con người và môi trường cao hơn, ảnh hưởng đến nhiều nhóm hàng hóa Việt Nam xuất khẩu sang EU như mỹ phẩm, đồ chơi, chất tẩy rửa, đồ chăm sóc trẻ em, đồ nội thất, hàng dệt may và các vật liệu tiếp xúc với thực phẩm.
Để chống lại tình trạng “tẩy xanh giả” (greenwashing), EU đã công bố dự thảo Chỉ thị về tuyên bố xanh vào ngày 22/3/2023. Chỉ thị này nhằm loại bỏ các thông tin gian dối hoặc gây nhầm lẫn về tác động môi trường của sản phẩm, đặc biệt trong các ngành dệt may, thực phẩm và sản phẩm điện tử.
Cuối cùng, việc sửa đổi Chỉ thị khung của EU về rác thải được công bố vào ngày 5/7/2023 sẽ tăng đáng kể trách nhiệm của nhà sản xuất đối với toàn bộ vòng đời của sản phẩm. Chỉ thị này đặc biệt tác động đến các sản phẩm thực phẩm, dệt may và giày dép, yêu cầu doanh nghiệp phải có kế hoạch quản lý rác thải bền vững và tăng cường tính xanh của sản phẩm ngay từ khâu thiết kế.
Chiến lược đa dạng sinh học
Chiến lược đa dạng sinh học của EU đến năm 2030 được công bố cùng ngày với Chiến lược F2F (20/5/2020), với mục tiêu bảo vệ và khôi phục đa dạng sinh học không chỉ ở EU mà còn góp phần vào nỗ lực toàn cầu. Trong khuôn khổ kế hoạch hành động của chiến lược này, văn bản pháp luật có tác động mạnh nhất đến Việt Nam chính là Quy định số 2023/1115 về các sản phẩm liên quan đến nạn phá rừng và suy thoái rừng (EUDR).
EUDR được EU thông qua vào ngày 31/5/2023 và có hiệu lực từ ngày 29/6/2023. Quy định này áp dụng lộ trình thực thi từng bước, với thời điểm áp dụng đầy đủ dự kiến là sau ngày 30/12/2024. Nội dung cốt lõi của EUDR là cấm nhập khẩu vào EU các sản phẩm được nuôi trồng trên đất phá rừng hoặc làm suy thoái rừng.
EUDR áp dụng đối với bảy nhóm hàng hóa chính bao gồm gia súc, ca cao, cà phê, cao su, dầu cọ, đậu tương, gỗ và các sản phẩm được tạo ra từ những mặt hàng này như sản phẩm da, sô cô la, đồ nội thất. Đối với Việt Nam, quy định này tác động đặc biệt mạnh đến ngành cà phê, cao su và các sản phẩm gỗ xuất khẩu sang EU.
Theo EUDR, các sản phẩm thuộc phạm vi điều chỉnh khi nhập khẩu vào EU sẽ phải có Xác nhận tuân thủ (due diligence statement) xác nhận rằng sản phẩm nhập khẩu không liên quan đến việc gây mất rừng hoặc làm suy thoái rừng kể từ sau ngày 31/12/2020. Đây là một yêu cầu khá nghiêm ngặt, đòi hỏi doanh nghiệp phải có hệ thống truy xuất nguồn gốc rõ ràng từ nông trại cho đến sản phẩm cuối cùng.
Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon
Cơ chế điều chỉnh carbon tại biên giới (Carbon Border Adjustment Mechanism – CBAM) đại diện cho một bước đi táo bạo của EU trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu. Được đề cập trong Gói “Fit for 55” vào ngày 14/7/2021, CBAM về bản chất là một cơ chế đánh thuế carbon đối với hàng hóa nhập khẩu dựa trên mức độ phát thải khí nhà kính ròng trong quy trình sản xuất tại nước xuất khẩu.
Ngày 16/5/2023, EU ban hành Quy định 2023/956 cụ thể hóa CBAM giai đoạn đầu đối với sáu nhóm hàng hóa có nguy cơ ô nhiễm cao nhất: sắt thép, xi măng, phân bón, nhôm, điện và hydro. Mặc dù các sản phẩm truyền thống của Việt Nam như dệt may, giày da, nông sản chưa nằm trong danh sách này, doanh nghiệp Việt Nam vẫn cần quan tâm đến CBAM vì hai lý do chính.
Thứ nhất, CBAM được thiết kế theo lộ trình ba bước rất rõ ràng. Bước chuyển tiếp từ ngày 1/10/2023 đến ngày 31/12/2025 yêu cầu nhà nhập khẩu chỉ phải khai báo mức độ phát thải mà chưa phải nộp phí. Bước chính thức từ ngày 1/1/2026 đến ngày 31/12/2033 sẽ yêu cầu nhà nhập khẩu xuất trình chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải ròng vượt hạn ngạch. Cuối cùng, từ ngày 1/1/2034 trở đi, sẽ không còn hạn ngạch miễn phí và doanh nghiệp phải mua chứng chỉ CBAM cho toàn bộ lượng phát thải.
Thứ hai, EU đã ban hành Quy định 2023/1773 ngày 17/8/2023 hướng dẫn chi tiết về cách thức báo cáo, cung cấp thông tin và phương pháp tính toán lượng khí thải. EU cũng đang soạn thảo quy định cho bước chính thức, bao gồm cách thức tính toán cụ thể để áp dụng cơ chế mua bán và định giá chứng chỉ CBAM.
Quan trọng hơn, dự kiến đến năm 2030, EU sẽ tiến hành đánh giá toàn diện về việc thực thi CBAM giai đoạn đầu và có thể quyết định mở rộng cơ chế này ra 30-60 nhóm hàng hóa khác. Điều này có nghĩa là các ngành hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như dệt may, giày da, điện tử và thực phẩm chế biến có thể sẽ phải đối mặt với yêu cầu thuế carbon trong tương lai không xa.
Danh sách các chính sách xanh liên quan đến hàng nhập khẩu vào EU sẽ còn tiếp tục được bổ sung cùng với tiến trình triển khai các mục tiêu trong Thỏa thuận Xanh EU đến năm 2050, đặc biệt là trong giai đoạn quan trọng từ nay đến năm 2030. Đối với doanh nghiệp Việt Nam, việc chủ động chuẩn bị, đầu tư vào sản xuất xanh và xây dựng chuỗi cung ứng bền vững không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc để duy trì và phát triển thị trường xuất khẩu vào EU.
Nếu doanh nghiệp của bạn cần tư vấn thêm về các Thỏa thuận Xanh EU, vui lòng liên hệ với Thư Viện Tiêu Chuẩn theo số Hotline: 0948.690.698 hoặc Email: thuvientieuchuan.org@gmail.com để được hỗ trợ.
