THỊ TRƯỜNG MUA BÁN QUYỀN PHÁT THẢI KHÍ NHÀ KÍNH TRÊN TOÀN CẦU ĐANG DIỄN RA NHƯ THẾ NÀO?

Thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính đang trở thành một công cụ quan trọng trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. Thị trường này cho phép các bên mua và bán quyền phát thải theo các hệ thống giao dịch tín chỉ carbon. Vậy thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính diễn ra như thế nào? Hãy cùng Thư Viện Tiêu Chuẩn tìm kiếm câu trả lời trong bài viết dưới đây.

Mục lục

Thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính là gì?

Thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính, hay còn gọi là thị trường carbon, là một cơ chế kinh tế nhằm kiểm soát và giảm lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính trên toàn cầu. Theo đó, cơ quan quản lý sẽ đặt ra mức trần về lượng khí nhà kính mà các doanh nghiệp hoặc tổ chức được phép phát thải. Những đơn vị phát thải ít hơn mức quy định có thể bán lại phần quyền phát thải dư thừa, trong khi những đơn vị cần phát thải nhiều hơn có thể mua thêm. Cơ chế này khuyến khích doanh nghiệp tìm kiếm các giải pháp giảm khí thải hiệu quả với chi phí thấp nhất, đồng thời tạo cơ hội thu lợi nhuận từ việc cắt giảm phát thải.

Là một công cụ chính sách do các cơ quan quản lý thiết kế, hệ thống mua bán quyền phát thải được xây dựng dựa trên cam kết của chính phủ trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu. Châu Âu, với vai trò tiên phong trong nỗ lực giảm phát thải, đã thiết lập thị trường carbon đầu tiên vào năm 2005. Qua thời gian, hệ thống này ngày càng được hoàn thiện, thể hiện quyết tâm của khu vực trong việc thúc đẩy quá trình phi carbon hóa toàn cầu.

Thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính theo thời gian

Hệ thống mua bán quyền phát thải của Liên minh châu Âu (EU ETS) đã trải qua bốn giai đoạn phát triển, phản ánh sự điều chỉnh và mở rộng liên tục để tăng cường hiệu quả trong việc giảm phát thải khí nhà kính.

Giai đoạn I (2005 – 2007): Thử nghiệm và thiết lập nền tảng

Giai đoạn đầu tiên đóng vai trò thử nghiệm, giúp EU ETS hình thành qua quá trình “học qua thực hành”. Đây là thị trường carbon đầu tiên và lớn nhất thế giới vào thời điểm đó. Tuy nhiên, do ước tính dư thừa số lượng tín chỉ carbon so với nhu cầu thực tế, giá trị của các tín chỉ đã giảm xuống bằng 0 vào năm 2007.

Giai đoạn II (2008 – 2012): Mở rộng quy mô và điều chỉnh chính sách

Vào ngày 1/1/2008, Iceland, Na Uy và Liechtenstein chính thức tham gia EU ETS, mở rộng phạm vi của thị trường. Trong giai đoạn này, số lượng tín chỉ carbon được cắt giảm 6,5%, đặc biệt là do suy thoái kinh tế khiến lượng phát thải giảm mạnh. Ban đầu, EU ETS tập trung vào ngành điện và công nghiệp sản xuất, chế tạo, nhưng đến năm 2012, ngành hàng không cũng được đưa vào hệ thống.

Giai đoạn III (2013 – 2020): Cải cách và thắt chặt hạn mức phát thải

Từ ngày 1/1/2013, EU ETS bước vào giai đoạn cải cách quan trọng với việc thiết lập mức trần phát thải trên toàn EU, yêu cầu giảm 1,74% mỗi năm. Đây cũng là thời điểm Croatia gia nhập hệ thống. Một thay đổi lớn khác là dần chuyển từ phân bổ miễn phí sang đấu giá tín chỉ carbon, tạo cơ chế thị trường cạnh tranh hơn và khuyến khích doanh nghiệp chủ động giảm phát thải.

Giai đoạn IV (2021 – 2030): Mở rộng và tăng cường hiệu lực

Ngày 14/7/2021, Ủy ban châu Âu đề xuất nâng cấp EU ETS bằng cách mở rộng hệ thống sang các lĩnh vực mới và thành lập Quỹ Khí hậu Xã hội để hỗ trợ các nhóm dễ bị tổn thương trước tác động của định giá carbon. Những cải cách này đã được thông qua và trở thành luật vào năm 2023, đánh dấu bước tiến quan trọng trong nỗ lực giảm phát thải và hướng đến mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050.

Những thị trường carbon lớn trên thế giới

Thị trường Carbon Allowance (CCA) của California: Đây là một trong những hệ thống giao dịch phát thải lớn và phát triển mạnh mẽ tại Hoa Kỳ.
Sáng kiến khí nhà kính khu vực (RGGI): Đây là hệ thống giao dịch phát thải của các tiểu bang ở Đông Bắc Hoa Kỳ.
Thị trường carbon quốc gia của Trung Quốc: Trung Quốc đã ra mắt hệ thống giao dịch carbon vào năm 2021 và đang mở rộng nhanh chóng. Thị trường này hoạt động song song với Chương trình giảm phát thải được chứng nhận của Trung Quốc (CCER).
Hệ thống ETS của Vương quốc Anh sau Brexit: Sau khi rời EU, Vương quốc Anh đã thiết lập một hệ thống giao dịch phát thải riêng, dựa trên các nỗ lực trước đó khi tham gia Hệ thống giao dịch phát thải của EU (EU ETS).
NZ ETS: New Zealand đã thành lập thị trường carbon riêng từ năm 2008, trở thành một trong những quốc gia tiên phong trong việc áp dụng giao dịch phát thải.

Ngoài những thị trường này, các chương trình giao dịch khí thải nhà kính cũng tiếp tục mở rộng trên toàn cầu:

Thổ Nhĩ Kỳ đã công bố kế hoạch triển khai hệ thống định giá carbon bắt đầu từ năm 2025, theo thông báo vào cuối năm 2023.
Indonesia cũng đang bắt đầu thực hiện chương trình định giá carbon của riêng mình.
Nam Phi tập trung phát triển một cơ chế định giá carbon mạnh mẽ, chủ yếu thông qua thuế carbon.
Vào tháng 11 năm 2023, Ấn Độ đã ban hành một văn bản lập pháp, mở đường cho hệ thống ETS sẽ bắt đầu hoạt động vào năm 2026.

Những bước đi này cho thấy xu hướng toàn cầu trong việc phát triển và mở rộng các hệ thống giao dịch phát thải nhằm giảm thiểu biến đổi khí hậu.

Các chương trình giao dịch phát thải khí nhà kính toàn cầu lớn đến mức nào?

Quay trở lại năm 1992, Công ước khung của Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu (UNFCCC) đã đặt mục tiêu cụ thể nhằm hạn chế sự nóng lên toàn cầu do hoạt động của con người. Mục tiêu này dẫn đến việc thông qua Nghị định thư Kyoto vào năm 1997, đưa ra các nguyên tắc quan trọng, bao gồm các mục tiêu phát thải tuyệt đối cho các quốc gia công nghiệp hóa, đồng thời tạo nền tảng cho giao dịch phát thải quốc tế. Những nguyên tắc này đã trở thành giá trị cốt lõi của hệ thống EU ETS (Chương trình Mua bán Quyền phát thải khí nhà kính của Liên minh châu Âu).

Kể từ khi EU ETS được thiết lập, các chương trình giao dịch phát thải khí nhà kính khác đã được triển khai trên toàn cầu. Hiện nay, có 39 khu vực pháp lý đã triển khai hoặc đang trong quá trình xây dựng các chương trình giao dịch carbon, chiếm khoảng 23% tổng lượng khí thải nhà kính toàn cầu (11,66 GtCO2e). Ngân hàng Thế giới cũng đã phát triển Bảng điều khiển định giá carbon toàn cầu, theo dõi sự phát triển của các sáng kiến định giá carbon ở các cấp độ khu vực, quốc gia và tiểu quốc gia.

Trong những năm gần đây, cả khối lượng giao dịch của EU ETS và thị trường carbon toàn cầu đều ghi nhận sự tăng trưởng mạnh mẽ. Năm 2023, tổng giá trị của thị trường carbon toàn cầu đã đạt mốc 949 tỷ đô la, trong đó EU ETS chiếm đến 87% thị phần, khẳng định vai trò dẫn đầu của Châu Âu trong nỗ lực giảm phát thải khí nhà kính toàn cầu.

Vào năm 2023, EU đã giới thiệu Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) với mục tiêu giải quyết vấn đề “rò rỉ carbon” – hiện tượng khi các ngành công nghiệp giảm phát thải ở một khu vực nhưng lại chuyển đến những nơi có quy định khí hậu ít nghiêm ngặt hơn, khiến lượng phát thải tăng lên ở khu vực đó. CBAM thực hiện điều này bằng cách áp đặt một mức chi phí carbon đối với một số hàng hóa nhập khẩu, dựa trên lượng phát thải carbon ẩn chứa trong quá trình sản xuất chúng. Mục tiêu là đảm bảo các mục tiêu khí hậu đầy tham vọng của EU không bị ảnh hưởng bởi sự chênh lệch về giá giữa sản phẩm trong nước và nhập khẩu.

Mặc dù CBAM tạo ra một gánh nặng tài chính cho các quốc gia không có chương trình định giá carbon, nhưng cũng là động lực để họ xây dựng hệ thống carbon của riêng mình. Theo đại diện Nghị viện Châu Âu, Mohammed Chahim, CBAM không chỉ đơn thuần là một công cụ tạo doanh thu cho EU, mà là một tín hiệu chính trị quan trọng. Ông nhấn mạnh rằng số tiền thu được từ CBAM không đủ để giải quyết vấn đề khẩn cấp về khí hậu của châu Âu. Thay vào đó, CBAM truyền tải hai thông điệp lớn: thứ nhất, khẳng định vai trò lãnh đạo của EU trong các chính sách khí hậu toàn cầu, và thứ hai, nhấn mạnh sự cần thiết của các quốc gia khác trong việc xây dựng và triển khai các cơ chế giao dịch carbon của riêng họ.

Tiềm năng thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam

Việt Nam sở hữu tiềm năng lớn trong việc phát triển thị trường tín chỉ carbon nhờ vào diện tích rừng rộng lớn và các nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú. Với vai trò là quốc gia có tiềm năng phát thải khí nhà kính thấp nhưng lại có khả năng giảm phát thải đáng kể thông qua các dự án bảo vệ rừng và các hoạt động bảo tồn thiên nhiên, Việt Nam có thể khai thác thị trường carbon để đạt được lợi ích kinh tế và môi trường. Tuy nhiên, việc triển khai thị trường tín chỉ carbon ở Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức. Đặc biệt, việc xây dựng khung pháp lý phù hợp, phát triển cơ sở hạ tầng và nâng cao nhận thức của cộng đồng và doanh nghiệp về tầm quan trọng của việc giảm phát thải khí nhà kính là những yếu tố quan trọng cần được giải quyết.

Hiện tại, thị trường tín chỉ carbon ở Việt Nam đã có một số bước tiến đáng kể. Đầu tiên là các dự án cơ chế phát triển sạch (CDM), tính đến hết tháng 11/2022, Việt Nam đã phát hành gần 29,4 triệu tín chỉ carbon từ 276 dự án, chủ yếu trong lĩnh vực thủy điện. Đồng thời, thị trường tự nguyện cũng đã có 32 dự án với tổng cộng 5,75 triệu tín chỉ carbon được phát hành, tuân theo tiêu chuẩn vàng (Gold Standards). Ngoài ra, Việt Nam cũng đã ký kết thỏa thuận với Ngân hàng Thế giới (WB) để bán 10,3 triệu tấn CO₂ giảm phát thải trong giai đoạn 2018–2024, với giá trung bình 5 USD/tín chỉ carbon.

Lộ trình phát triển thị trường tín chỉ carbon ở Việt Nam đang dần được xác định rõ ràng. Trong giai đoạn thí điểm từ 2025–2028, Việt Nam dự kiến sẽ triển khai sàn giao dịch carbon trên toàn quốc và nghiên cứu các quy định về việc chuyển nhượng tín chỉ carbon, cả trong nước và quốc tế. Sau đó, từ 2029, thị trường tín chỉ carbon sẽ chính thức vận hành, mở ra cơ hội cho doanh nghiệp tham gia vào thị trường quốc tế và giảm lượng phát thải khí nhà kính của mình.

Việc phát triển thị trường tín chỉ carbon không chỉ mang lại nguồn thu nhập bổ sung cho Việt Nam mà còn giúp khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch, giảm phát thải, và góp phần vào mục tiêu phát triển bền vững. Hơn nữa, tham gia vào thị trường tín chỉ carbon còn giúp Việt Nam mở rộng hợp tác quốc tế, nâng cao vị thế của đất nước trên trường quốc tế trong các nỗ lực giảm thiểu biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa tiềm năng này, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, xây dựng cơ sở hạ tầng vững mạnh và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc giảm phát thải khí nhà kính, đồng thời thúc đẩy các sáng kiến phát triển bền vững.

Hy vọng sau khi đọc bài viết doanh nghiệp đã hiểu về thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính. Nếu doanh nghiệp có thắc mắc gì về nội dung trên, hãy liên hệ ngay với Thư Viện Tiêu Chuẩn để được hỗ trợ.