Trong vài năm gần đây, viên nén gỗ đã bứt phá trở thành mặt hàng xuất khẩu lâm sản chiến lược của Việt Nam sang thị trường Nhật Bản. Tuy nhiên, kể từ ngày 1/4/2026, Nhật Bản sẽ chính thức áp dụng quy định bắt buộc báo cáo phát thải khí nhà kính trong toàn bộ vòng đời đối với chuỗi sản xuất và cung ứng sản phẩm này. Bài viết này của Thư Viện Tiêu Chuẩn phân tích toàn diện bối cảnh thị trường, các rào cản khắt khe và giải pháp giúp doanh nghiệp Việt giữ vững vị thế số một tại quốc gia Phù Tang.
Mục lục
Tình Hình Xuất Khẩu Viên Nén Gỗ Của Việt Nam Sang Nhật Bản
Viên nén gỗ (wood pellets) đã và đang khẳng định vị thế là một trong những mặt hàng xuất khẩu quan trọng nhất của ngành sản xuất và chế biến lâm sản Việt Nam. Trong xu thế chuyển dịch năng lượng toàn cầu, Nhật Bản đã vươn lên trở thành thị trường tiêu thụ lớn nhất, đóng vai trò điểm đến chiến lược không thể thay thế của các doanh nghiệp Việt Nam.
Tính đến hết năm 2024, Nhật Bản chiếm khoảng 60% tổng sản lượng và tới 65% tổng giá trị xuất khẩu viên nén gỗ của nước ta. Ngược lại, nguồn cung từ Việt Nam cũng chiếm giữ tới 66% tổng lượng viên nén nhập khẩu của xứ sở hoa anh đào. Sự phụ thuộc mang tính tương hỗ này chứng minh năng lực cung ứng mạnh mẽ và vai trò then chốt của Việt Nam trong chuỗi năng lượng tái tạo toàn cầu.
| Tiêu chí phân tích | Năm 2023 | Năm 2024 | 6 tháng đầu năm 2025 |
| Sản lượng xuất khẩu (triệu tấn) | > 2,800 | 3,484 | > 3,900 |
| Giá trị xuất khẩu (triệu USD) | 438,67 | 523,40 | 564,77 |
| Tăng trưởng sản lượng (so với cùng kỳ) | +12,3% | Tăng trưởng mạnh | +33,3% |
| Tăng trưởng giá trị (so với cùng kỳ) | +14,1% | Tăng trưởng mạnh | +38,8% |
Nhìn một cách tổng quan trong toàn bộ giai đoạn từ năm 2023 đến nay, Nhật Bản luôn duy trì vị trí đối tác nhập khẩu số 1 của viên nén gỗ Việt Nam. Xu hướng tăng trưởng đồng thuận cả về lượng lẫn giá trị mở ra cơ hội rất lớn cho doanh nghiệp Việt, nhưng cũng đặt ra yêu cầu sống còn: phải nhanh chóng đảm bảo chứng chỉ bền vững, tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe, đặc biệt là năng lực hạch toán và báo cáo phát thải khí nhà kính trên toàn chuỗi để giữ vững lợi thế cạnh tranh dài hạn.
Quy Định Của Nhật Bản Về Báo Cáo Phát Thải Khí Nhà Kính Đối Với Chuỗi Cung Ứng Viên Nén Gỗ
Nhật Bản không chỉ là quốc gia tiêu thụ lớn mà còn là một trong những thị trường đi đầu về các tiêu chuẩn môi trường và phát triển bền vững. Nhằm hiện thực hóa mục tiêu trung hòa carbon, Chính phủ Nhật Bản đang áp dụng cơ chế Thuế suất ưu đãi (Feed-in Tariff – FIT) và Giá ưu đãi bổ sung (Feed-in Premium – FIP) để khuyến khích phát triển năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, để các nhà máy điện sinh khối tại Nhật Bản được hưởng các chính sách ưu đãi FIT/FIP này, họ phải chứng minh được nhiên liệu sử dụng đáp ứng các yêu cầu bền vững mới, cốt lõi là quy định báo cáo phát thải khí nhà kính đối với toàn bộ quá trình sản xuất và cung ứng viên nén gỗ.
1. Yêu cầu giảm phát thải khí nhà kính theo vòng đời sản phẩm (LCGHG)
Quy định mới của Nhật Bản tập trung vào việc đánh giá Lượng phát thải khí nhà kính trong toàn bộ vòng đời (Lifecycle Greenhouse Gas – LCGHG). Điều này có nghĩa là lượng phát thải không chỉ được tính tại thời điểm viên nén được đốt cháy tại nhà máy điện Nhật Bản, mà phải được hạch toán minh bạch từ khâu trồng rừng, khai thác gỗ, thu gom phụ phẩm, vận chuyển về nhà máy băm, quá trình sản xuất viên nén, cho đến hoạt động logistics nội địa và vận tải biển quốc tế.
Bất kỳ một mắt xích nào trong chuỗi cung ứng không cung cấp được dữ liệu phát thải sẽ làm đứt gãy chuỗi hành trình sản phẩm (Chain of Custody – CoC), dẫn đến việc toàn bộ lô hàng viên nén gỗ đó bị từ chối công nhận đủ điều kiện FIT/FIP. Do đó, các nhà sản xuất và cung ứng viên nén gỗ muốn xuất khẩu vào Nhật Bản bắt buộc phải thiết lập hệ thống thu thập dữ liệu và lập báo cáo phát thải khí nhà kính một cách nghiêm túc và chính xác theo quy định.
Lộ trình áp dụng quy định LCGHG của Nhật Bản:
|
2. Đối tượng chịu tác động trực tiếp trong chuỗi cung ứng viên nén gỗ
Quy định về dữ liệu LCGHG từ ngày 1/4/2026 tạo ra tác động dây chuyền, buộc tất cả các bên tham gia vào chuỗi giá trị phải chuyển dịch. Các đối tượng chịu tác động trực tiếp bao gồm:
Các nhà máy điện sinh khối tại Nhật Bản (đối tượng trực tiếp giải trình với Chính phủ Nhật).
- Các doanh nghiệp trực tiếp sản xuất và xuất khẩu viên nén gỗ, dăm gỗ từ Việt Nam.
- Các chủ rừng, nông hộ trồng rừng nguyên liệu.
- Các đơn vị, đại lý thu gom nguyên liệu, củi vụn, vỏ bào, mùn cưa.
- Các cơ sở chế biến gỗ, nhà máy xẻ gỗ (nơi phát sinh phế phẩm ngành gỗ).
- Các công ty vận tải đường bộ, đơn vị logistics và các hãng tàu vận chuyển quốc tế.
Yêu cầu đặt ra là dữ liệu lượng phát thải khí nhà kính phải luôn sẵn có, được định lượng hóa rõ ràng và truyền tải đầy đủ, liên tục qua chuỗi hành trình sản phẩm từ điểm đầu đến điểm cuối của vòng đời nhiên liệu sinh khối.
Thách Thức Doanh Nghiệp Việt Nam Phải Đối Mặt Khi Xuất Khẩu Viên Nén Gỗ Sang Nhật Bản
Dù sở hữu những số liệu tăng trưởng vô cùng ấn tượng trong giai đoạn 2023 – 2025, con đường xuất khẩu viên nén gỗ của doanh nghiệp Việt Nam sang Nhật Bản không chỉ có hoa hồng. Thị trường này nổi tiếng với sự khắt khe bậc nhất thế giới, và các doanh nghiệp trong nước hiện đang phải đối mặt với nhiều rào cản mang tính nội tại lẫn khách quan.
1. Rào cản hạch toán và báo cáo phát thải khí nhà kính bắt buộc
Thách thức lớn nhất và mang tính cấp bách nhất hiện nay chính là việc thực thi quy định báo cáo phát thải khí nhà kính theo vòng đời (LCGHG) sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/4/2026. Phần lớn các doanh nghiệp sản xuất viên nén gỗ tại Việt Nam hiện nay có quy mô vừa và nhỏ, chưa có kinh nghiệm, nhân sự chuyên trách hay hệ thống phần mềm để tính toán phát thải khí nhà kính theo các tiêu chuẩn quốc tế. Việc thu thập dữ liệu phát thải từ các bên liên quan như nông hộ trồng rừng, đơn vị vận tải nhỏ lẻ gặp rất nhiều khó khăn do thiếu hóa đơn, chứng từ minh bạch. Nếu không thể hoàn thiện năng lực lập báo cáo phát thải này trước thời hạn, nguy cơ bị dừng đơn hàng xuất khẩu là hoàn toàn có thể xảy ra.
2. Yêu cầu khắt khe về tính minh bạch và truy xuất nguồn gốc
Khách hàng Nhật Bản đặc biệt coi trọng tính trung thực, minh bạch và phát triển bền vững. Mọi lô hàng viên nén gỗ khi cập cảng Nhật Bản đều phải chứng minh được nguồn gốc gỗ hợp pháp. Doanh nghiệp phải cung cấp đầy đủ hồ sơ chứng minh khả năng truy xuất rõ ràng từ khâu rừng trồng cho tới thành phẩm cuối cùng. Đây không còn là một lựa chọn mang tính khuyến khích, mà là điều kiện tiên quyết mang tính pháp lý. Việc thiết lập chuỗi hành trình sản phẩm (CoC) hoàn chỉnh, không đứt gãy đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian và chi phí quản lý của doanh nghiệp.
3. Tiêu chuẩn kỹ thuật chất lượng nghiêm ngặt
Khác với một số thị trường có tiêu chuẩn dễ chịu hơn, Nhật Bản đặt ra các thông số kỹ thuật chi tiết và khắt khe đối với viên nén gỗ sinh khối:
- Độ ẩm: Bắt buộc phải duy trì ổn định dưới mức 10%.
- Hàm lượng tro và tạp chất: Phải ở mức cực thấp nhằm tránh gây xỉ than và hỏng hóc lò đốt của nhà máy điện.
- Thành phần: Phía Nhật Bản khuyến khích các nhà sản xuất loại bỏ hoàn toàn vỏ cây ra khỏi quy trình chế biến vì vỏ cây làm tăng hàm lượng tro và giảm nhiệt trị.
- Chứng chỉ quốc tế: Các chứng nhận như FSC, PEFC, SBP, ENplus hay các tiêu chuẩn hệ thống quản lý ISO được xem là “tấm vé thông hành” cần có để sản phẩm được phép thâm nhập thị trường.
4. Sự bất ổn định của nguồn cung ứng nguyên liệu đầu vào
Hiện nay, ngành sản xuất viên nén gỗ tại Việt Nam phần lớn vẫn đang phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu là phế phẩm, phụ phẩm của ngành chế biến gỗ chính (như mùn cưa, dăm băm, vỏ bào, củi vụn từ các nhà máy xẻ, nhà máy làm đồ nội thất). Sự phụ thuộc này khiến nguồn cung nguyên liệu đầu vào thường xuyên biến động theo tình hình sản xuất của ngành gỗ nói chung. Khi ngành chế biến đồ gỗ xuất khẩu gặp khó khăn, lượng phụ phẩm suy giảm lập tức đẩy giá nguyên liệu viên nén lên cao, gây ảnh hưởng trực tiếp tới giá thành sản xuất và tiến độ đáp ứng các đơn hàng lớn, dài hạn cho đối tác Nhật Bản.
Cơ Hội Thị Trường Viên Nén Gỗ Tại Nhật Bản Cho Doanh Nghiệp Việt Nam
Mặc dù phải đối mặt với hàng loạt thách thức mang tính bước ngoặt, Nhật Bản vẫn luôn là một thị trường tiềm năng, mở ra những cơ hội phát triển mang tầm chiến lược lâu dài cho những doanh nghiệp Việt biết chủ động thay đổi để thích ứng.
1. Nhu cầu năng lượng sinh khối tăng trưởng mạnh mẽ và ổn định
Chính phủ Nhật Bản đang thực hiện những cam kết mạnh mẽ về cắt giảm khí thải và chuyển dịch cơ cấu năng lượng theo hướng xanh hóa. Việc đóng cửa dần các nhà máy điện than truyền thống và thay thế bằng các nhà máy điện sinh khối, hoặc sử dụng phương thức đốt trộn viên nén gỗ với than, đang được thúc đẩy mạnh mẽ thông qua các chính sách trợ giá hấp dẫn.
2. Lợi thế từ vị thế nhà cung cấp số 1 thị trường Nhật Bản
Việc chiếm giữ hơn 50% (thậm chí có giai đoạn đạt 66%) tổng lượng nhập khẩu viên nén gỗ của Nhật Bản là một lợi thế cạnh tranh tuyệt đối của Việt Nam. Doanh nghiệp Việt Nam đã xây dựng được mối quan hệ hợp tác lâu năm, hiểu rõ văn hóa kinh doanh của người Nhật và tối ưu hóa được chi phí logistics vận tải biển nhờ khoảng cách địa lý gần hơn so với các đối thủ từ Bắc Mỹ hay Châu Âu. Vị thế dẫn đầu này giúp thương hiệu viên nén gỗ Việt Nam có tiếng nói trọng lượng hơn trong việc đàm phán và khẳng định uy tín quốc gia trên trường quốc tế.
3. Xu hướng toàn cầu hóa năng lượng sạch làm gia tăng giá trị sản phẩm
Xu hướng không thể đảo ngược của thế giới là hướng tới net-zero và tiêu dùng có trách nhiệm với môi trường. Khi doanh nghiệp Việt Nam chủ động đón đầu quy định báo cáo phát thải khí nhà kính từ 1/4/2026, sản phẩm viên nén gỗ không còn là một loại chất đốt thông thường, mà sẽ trở thành một “sản phẩm xanh” có giá trị gia tăng cao, có đầy đủ hồ sơ carbon minh bạch. Điều này không chỉ giúp giữ vững thị trường Nhật Bản mà còn mở ra cánh cửa bước vào các thị trường khó tính khác như Liên minh Châu Âu (EU) hay Bắc Mỹ.
Giải Pháp Chiến Lược Để Xuất Khẩu Thành Công Viên Nén Gỗ Vào Thị Trường Nhật Bản
Nhật Bản là một trong những thị trường nghiêm ngặt nhất, nhưng cũng là thị trường có độ trung thành cao nhất nếu doanh nghiệp đáp ứng được các cam kết. Để chinh phục thành công thị trường này trong bối cảnh áp dụng quy định báo cáo phát thải khí nhà kính từ năm 2026, các doanh nghiệp Việt Nam cần triển khai các giải pháp chiến lược sau:
1. Xây dựng năng lực kiểm kê và hệ thống báo cáo phát thải khí nhà kính (LCGHG)
Đây là giải pháp cấp bách và mang tính quyết định để doanh nghiệp không bị loại khỏi cuộc chơi sau ngày 1/4/2026. Doanh nghiệp cần chủ động phối hợp với các đơn vị tư vấn, tổ chức chuyên môn uy tín để đào tạo nguồn nhân lý, chuẩn hóa quy trình thu thập dữ liệu phát thải từ khâu nguyên liệu đầu vào, tiêu thụ điện năng sản xuất, cho đến phát thải trong quá trình vận chuyển. Việc xây dựng một báo cáo phát thải khí nhà kính theo vòng đời LCGHG minh bạch, chính xác và được xác minh bởi bên thứ ba độc lập sẽ là chứng từ bắt buộc đi kèm bộ hồ sơ xuất khẩu sang Nhật Bản.
2. Thiết lập hệ thống truy xuất nguồn gốc lâm sản minh bạch
Doanh nghiệp phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật Việt Nam và các hướng dẫn của phía Nhật Bản về nguồn gốc gỗ hợp pháp. Cần triển khai áp dụng công nghệ số hóa (như mã QR, phần mềm quản lý chuỗi cung ứng) để theo dõi hành trình của từng lô nguyên liệu. Việc tích cực xin cấp các chứng nhận quản lý rừng bền vững và chuỗi hành trình sản phẩm như FSC CoC hay VFCS/PEFC CoC để xây dựng niềm tin tuyệt đối với các khách hàng Nhật Bản.
3. Chuẩn hóa và nâng cao chất lượng sản phẩm theo tiêu chuẩn Nhật Bản
Đầu tư nâng cấp hệ thống máy móc, dây chuyền công nghệ hiện đại là chìa khóa để kiểm soát chặt chẽ các chỉ số kỹ thuật của viên nén. Doanh nghiệp cần trang bị hệ thống sấy công nghệ cao để đảm bảo độ ẩm luôn dưới 10%, cải tiến quy trình sàng lọc tạp chất và loại bỏ triệt để vỏ cây ra khỏi dây chuyền nghiền ép nhằm giảm thiểu hàm lượng tro. Đồng thời, việc áp dụng hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn ISO 9001, ISO 14001 và chứng nhận ENplus sẽ giúp nâng cao năng lực sản xuất công nghiệp quy mô lớn và bền vững.
4. Quy hoạch và bảo đảm nguồn nguyên liệu đầu vào ổn định
Để giải quyết bài toán thiếu hụt và biến động giá nguyên liệu, các doanh nghiệp sản xuất viên nén cần chủ động chuyển dịch từ việc phụ thuộc hoàn toàn vào phế phẩm ngành gỗ sang việc ký kết hợp đồng hợp tác bao tiêu, liên kết lâu dài với các chủ rừng, nông hộ và các lâm trường. Việc đầu tư, hỗ trợ người dân trồng rừng gỗ lớn có chứng chỉ VFCS/PEFC không chỉ giúp doanh nghiệp tự chủ được nguồn cung nguyên liệu ổn định, chất lượng cao, mà còn giúp tối ưu hóa và làm sạch bộ dữ liệu phát thải khí nhà kính (LCGHG) ngay từ khâu đầu nguồn chuỗi cung ứng.
5. Hoàn thiện thủ tục xuất khẩu chuyên nghiệp và tối ưu hóa logistics
Thị trường Nhật Bản đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối trong khâu chứng từ hải quan. Doanh nghiệp cần làm chủ các nghiệp vụ về áp mã HS code chính xác, xin giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật (Phytosanitary Certificate), giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) đạt chuẩn. Bên cạnh đó, việc ký kết hợp đồng dài hạn với các đơn vị logistics uy tín, tối ưu hóa cung đường vận chuyển nội địa từ nhà máy ra cảng biển sẽ giúp giảm thiểu đáng kể chi phí vận tải, đồng thời giảm trực tiếp lượng phát thải khí nhà kính từ hoạt động giao nhận, nâng cao năng lực cạnh tranh về giá bán.
———————————————————————————————-
Thư Viện Tiêu Chuẩn cung cấp dịch vụ hướng dẫn kiểm kê, lập báo cáo phát thải khí nhà kính chuyên nghiệp, đồng thời tư vấn đánh giá, cấp chứng nhận theo các tiêu chuẩn bền vững, truy xuất nguồn gốc sản phẩm gỗ uy tín (FSC, PEFC, ISO…). Hãy liên hệ ngay theo số Hotline: 0948.690.698 hoặc Email: thuvientieuchuan.org@gmail.com để được tư vấn chuyên sâu và nhận giải pháp toàn diện, giúp doanh nghiệp vững vàng xuất khẩu và bứt phá thành công tại thị trường Nhật Bản!
